Ik ben dit artikel (of transcript van een lezing) rond het jaar 2001 tegengekomen, en heb het destijds opgeslagen als zijnde een bijzonder interessant, maar voor mijn gevoel beetje "stiekem" artikel. Ik was het vergeten tot ik het vandaag toevallig weer tegenkwam tussen mijn backups. Inmiddels ben ik een heel ander persoon geworden, en vind ik het alleen nog maar een heel goed artikel, dat een boodschap vertegenwoordigt die naar mijn mening te weinig gehoord wordt tegenwoordig.

Ik heb het in de categorie Hulpverlening geplaatst omdat het meer een pedagogisch semi-wetenschappelijk artikel is dan iets dat je in een dagblad aan zult treffen. Overigens heb ik Maartje Nevejan geen toestemming gevraagd voor deze publicatie, maar ik hoop en verwacht dat ze het geen probleem zal vinden. En indien dat wel zo is ben ik voor haar bereikbaar op lorem-ipsum@hotmail.com, en zal ik meteen stappen ondernemen om dit artikel weer te verwijderen indien zij daarom vraagt.

Ik vermoed dat de context waarmee het artikel begint, en die de schrijfster/spreekster verder ongenoemd laat, te maken heeft met het proces rond Marc Dutroux, en zijn ontsnapping in 1998. Pas in 2004 is Dutroux veroordeeld voor zijn misdaden, en op die tijdsschaal stonden ze ten tijde van dit artikel nog vers in ieders geheugen.

Tot zo ver mijn inleiding, veel plezier met dit artikel.

De Broosheid van het Kindergeheim
Lezing voor Wetenschapsfilosofie, Universiteit van Utrecht op 14 april 1999.
Door Maartje Nevejan.
Te vinden op: http://www.fss.uu.nl/wetfil/98-99/outline/broos.htm

Beginnend aan deze lezing bekruipt me een gevoel van dat het onderwerp waar ik het over wil hebben, eigenlijk niet mag. Niet dat het een taboe is, in het geheel niet, maar in het licht van alle vreselijke dingen die op dit moment overal plaatsvinden onder het mom van geheimhouding heeft het onderwerp eigenlijk al geen recht van spreken meer. Het is zo licht, dat het meteen weggeblazen kan worden omdat het totaal onbelangrijk wordt in het licht van het donker.

Ik wil het hebben over de invloed van het "goede" of "mooie" kindergeheim.

Niet dramatisch, maar met de mogelijkheid in zich om tot op het bot te ontroeren, vraag ik Uw aandacht voor deze kleine geheimen, die wellicht een veel grotere invloed hebben, dan waar wij ons bewust van zijn.

Dat geheimen een cruciale rol spelen in ieders leven, met name in de familie-geschiedenissen, is een algemeen feit. In het Theater, mijn achterland, is het geheim zelfs de basis van de meeste toneelstukken. Zonder geheim, geen dramatische ontwikkeling. Er moet iets "ontdekt worden", aan het " licht gebracht" worden, er moet iets " uitkomen". Met name deze eeuw, vanuit Scandinavië, is er door de toneelschrijvers Ibsen en Strindberg en meer recentelijk door Norén en bijvoorbeeld de nieuwe "Dogma" filmers, een schat aan familiedrama’ s geschreven die allemaal draaien om geheimen. Daarvoor speelde het geheim ook al een grote rol, maar ging het vaak om de grote geheimen van Goden en Koningen en Strijdtonelen.

De opkomst van de psychologie en met name de psychoanalyse in het begin van deze eeuw, maakte dat men op zoek ging naar de geheimen die er in onszelf en in onze families verborgen lagen.

Er is een uitspraak die ik ooit eens hoorde, die ik graag als motto wil gebruiken voor dit verhaal"

" Life is not a problem to be solved, but a mystery to be lived"

We leven in een cultuur, hier in het Westen, die doordrenkt is van de- in mijn ogen- terreur van de openheid en het idee dat door die openheid de wereld en jezelf maakbaar zijn, zodat het lijkt alsof je een puzzel bent, die opgelost kan worden. Ontbrekende stukjes in je persoonlijke geschiedenis worden al te vaak met het label" je zult het wel verdrongen hebben" gemerkt, en het idee dat je daar wat aan kunt doen, eraan kunt werken, is bijna een nieuw dogma geworden. Je ziet dit terug in vele films en in nog meer televisie programma’s, die erop gericht zijn ontbrekende puzzelstukjes in familiegeschiedenissen " naar buiten" te brengen, soms heel letterlijk in programma’ s als Spoorloos en soms wat omfloerster in talkshows waarin mensen geconfronteerd worden met elkaars geheimen in het bijzijn van publiek.

De wereld is eigenlijk één groot lek geworden, waarin het steeds moeilijker wordt dingen privé te houden, of dit nu in bedrijven, in de politiek of in de familie is.

We zijn met zijn allen uiterst gefascineerd door de geheimen van anderen, en hopen een sleutel tot het leven in handen te hebben met het "aan het licht brengen" ervan. In die zin is er een directe parallel naar het ontstaan van de biecht in de kerk, die zogenaamd was om mensen een minder zwaar gemoed te geven, maar tegelijkertijd een enorm machtsmiddel was om de gemeenschap te controleren. De macht die vroeger de priester had, heeft nu de talkshowhost en onze fascinatie leidt ons naar de gedachte dat het goed is dat alles in het openbaar besproken kan worden.

Het maakt het leven een stuk ongevaarlijker, minder duister, en controleerbaarder.

En juist dit is naar mijn mening een groot gevaar omdat het leven niet simpel ís, maar zijn schoonheid ontleent aan de complexiteit ervan. Er is niets mis met het zoeken naar ontbrekende stukjes, integendeel, maar de valse belofte dat er een oplossing is en dat er een overzichtelijke puzzel zal ontstaan die het leven verklaard, is een idee waartegen ik mij verzet.

Er is een ruimte in mij die ik niet geanalyseerd wil hebben, die niet gekend wil worden, die geheim wil blijven, niet vanwege een kwetsuur, maar vanwege een gevoel van intimiteit. Deze ruimte stelt mij in staat het leven de moeite waard te vinden, ook midden in zijn onvolmaaktheid. Het is een geheim, waar ik zelfs in diepste wezen mijn autonomie aan ontleen.

Geheimen staan echter in een slecht daglicht vandaag de dag, en als je ziet wat voor verwoestende invloed sommige geheimen hebben op een leven is dat ook niet zo gek. Met het bespreekbaar worden van bijvoorbeeld incest, en de afgedwongen geheimhouding van kinderen hierover, kun je niet anders concluderen dan dat geheimen levensgevaarlijk zijn. Niet voor niets was de slogan van de HIV geïnfecteerde mensen:

" Silence is death". Over deze geheimen gaat deze lezing niet, hoe belangrijk ze ook zijn, net als hun bijbehorende interfaces zodat je kunt "praten in het donker": de hulptelefoons, analysebanken, talkshows, de video, de bladen en het Internet.

Ik wil het hier hebben over de invloed van de andere geheimen, noem ze "Kleine geheimen" of "Goede geheimen" of "Mooie geheimen".

Hoe en wanneer ontstaat nu geheimhouding?

Er heerst een algemene opvatting dat kleine kinderen nog niet bezig zijn met dingen bewust geheim te houden. Zeker bij baby’s is er nog geen onderscheid tussen ik en de ander, ze vallen nog geheel samen met hun omgeving. Je zou ook kunnen zeggen dat het hele leven voor hun nog één groot geheim dat ze met hart en ziel aan het ontdekken zijn, en juist in het geheel willen leren kennen, i.p.v. delen hiervan verborgen te houden. Bovendien is er een behoorlijk groot taal- en teken begrip nodig voor het ingewikkelde spel van geheimhouden, en dit wordt pas langzaam ontwikkeld.

Uiteraard hebben ze voor ons een " geheim" innerlijk leven, maar delen hiervan voor ons bewúst geheim houden is er nog niet bij.

Pas vanaf ongeveer vier, vijf jaar beginnen kinderen te beseffen dat ze dingen geheim kunnen houden voor anderen. Het besef hiervan gaat niet geleidelijk, maar gebeurt met een schok. De schok dat anderen niet je gedachten kunnen lezen, en je dingen verborgen kunt houden. Vaak gaat het dan om mooie geheimen als een geheime speelplaats, een geheim weggetje, een gat in het kleed of een ruimtevaartmannetje dat iedere avond voor het in slaap vallen nog even op bezoek komt Er is nog geen sprake van een conflict met de ander- de ouder-, er wordt geen norm overschreden, maar het betekent iets voor jezelf houden en is in die zin een stap naar zelfstandigheid.

Pas later bij 6 en 7- jarigen wordt geheimhouding verbonden met iets slechts of verbodens, en een differentiatie aan wie je het wel of niet vertelt. Het kind zal dus kiezen aan wie hij iets wel en aan wie hij iets niet vertelt. Tegen de moeder bijvoorbeeld " Weet je nog dat pappa vroeg of ik gesnoept had gisteren en dat ik zei van niet? ik had het wel gedaan, niet zeggen hoor. "Kinderen beginnen een idee te hebben van wat de normen zijn, wat er goed geacht wordt door met name de ouders, en weten dat ze hier tegen in kunnen gaan, zonder dat deze ouders het merken. Ook begint er een besef van jokken en klikken te ontstaan in relatie tot geheimen van anderen. Er zijn al een soort van regels, maar de kinderen kunnen het nog niet volhouden zich eraan te houden. Het is vaak nog te spannend voor hen om iets lang geheim te houden, en ze zullen graag één van de ouders in vertrouwen nemen.

Van tienjarige kinderen is driekwart van de geheimhouding gebaseerd op vriendschapsnormen, en vanaf 12 jaar geldt een absolute geheimhoudingsplicht, waar ook naar gehandeld wordt. Als je een vriend een geheim vertelt en die vertelt het door, is dit hoogverraad, je wordt geacht je mond te kunnen houden en de spanning die dit oplevert te dragen. Het hele spel van geheimhouding en al zijn relationele perikelen van wie "in" is en wie "uit" wordt nu aangeleerd.

Twee wetenschappers hier uit Utrecht, Levering en van Manen, vergelijken in hun boek " Klein Geheim" het leren geheimhouden met verstoppertje spelen. Bij verstoppertje spelen hou je je lichaam uit het zicht, bij geheimhouding, leer je hoe je een geheim uit het zicht kunt houden door al die signalen te maskeren die je kunnen verraden.

Er is dus een ontwikkeling van het mooie, aan het individu gebonden geheim van de vijfjarige, via het gedifferentieerde geheim van 6-7 jarige tot het verboden groepsgebonden geheim van de jonge pubers van 12-13 jaar.

Dit heeft alles te maken met de spanning tussen enerzijds de fase van symbiose- alles delen zonder grenzen, samenvallen met de ander- van het jonge kind en de individuatie- onafhankelijk persoon worden, in verbinding met anderen- van het oudere persoon. De eerste tekenen van geheimhouden doen zich in de tussenliggende fase voor.

Met andere woorden: het leren omgaan met geheimen is een noodzakelijke stap op weg naar individu worden. Hoe komt dit nu?

Het lijkt erop dat met het hebben van geheimen op 5 jarige leeftijd, tegelijk de innerlijke ruimte ontstaat, alsof er een echt afsluitbaar kamertje in je zit. Deze innerlijkheid is anders dan het innerlijk leven van heel jongere kinderen, omdat het gaat over het besef dat je iets voor jezelf kunt houden en dat je iets voor anderen verborgen kunt houden. Het aanvankelijk onprettige gevoel van de enorme scheiding die het kind ervaart als het dingen verborgen houdt voor de andere gezinsleden, transformeert later in een gevoel van innerlijkheid, privacy, innerlijke onzichtbaarheid en groei naar onafhankelijkheid.

En in deze zin leren geheimen je ook in verschillende werelden te leven. Er is meer dan alleen de zichtbare, door iedereen gedeelde werkelijkheid, er is een eigen privé-wereld.

In de metafoor van verstoppertje spelen, zou je kunnen zeggen dat het kind zodra het zich verstopt in het innerlijk van de kast, de binnenkant, ook zijn eigen binnenkant ontdekt. Jongere kinderen verstoppen zich ook, maar roepen vanuit hun schuilplaats heel hard:" Hier ben ik", gelijk ze ook zullen zeggen: " ik moet geheim houden welk cadeautje ik voor je heb gekocht, want het is een cd-tje".

Dit begrip van innerlijke ruimte, en het respecteren hiervan door de ouders is cruciaal.

Ouders moeten a.h.w. de ruimte scheppen voor de ontwikkeling van innerlijke ruimte van hun kinderen. Dit kun je enkel doen door níet precies te weten wat er in het hoofd van je kind omgaat. Tegelijkertijd wil je het kind beschermen tegen de last van "slechte" geheimen en wil je controleren of alles nog in orde is. Bovendien ben je zo gewend aan de constante riedel van kleine kinderen die de hele dag je in alles willen betrekken en de hele dag "kijk ,kijk, weet je, weet je waarom, waarom?" echoën, dat het even wennen is om op je vraag: "Hoe was het op school?" enkel "Oh, leuk" terug te krijgen. Respecteren we de privacy van het kind, of vragen we door? Een uiterst broze aangelegenheid om het juiste evenwicht te vinden.

Er zijn mensen die vinden dat het in deze tijd steeds moeilijker is- zo niet onmogelijk- voor kinderen om nog geheimen te hebben. Als ik op tv de videobewaking zie die er in crèches in Amerika is, zodat ouders "stiekem" hun kinderen kunnen observeren en de mensen die voor hun zorgen, ervaar ik dat ook als inbreuk op de privacy van kinderen.

Net als dat- door de gevaarlijke wereld van de grote stad- steeds meer kinderen eindeloos onder surveillance blijven van ouderen, bij de deelname aan buitenschoolse activiteiten. Het avontuur van zelf naar school lopen, en het alleen verkeren in de verschillende werelden die je dan tegenkomt, is er in de grote stad niet vaak meer bij.

Er is een voortdurend spanningsveld tussen privacy en controle, tussen aandacht en vrijheid. Maar vaststaat dat naast bescherming, kinderen behoefte hebben aan privacy en geheimen omdat ze ruimte nodig hebben om een eigen innerlijk te ontwikkelen. En hiermee geef je ze ruimte voor een eigen mening, een eigen stijl, eigen waarden en normen enz.

Zonder die privacy ontwikkelen kinderen ook wel een soort innerlijke ruimte, maar het kind zal veel meer ondergronds moeten gaan, onzichtbaarder worden.

Naast bezorgdheid van de ouder, speelt ook een gevoel van buitengesloten zijn en een inleveren van je macht als alwetende ouder mee in het doorvragen naar het innerlijk leven van je kind. " Maar wat heb je dan gedaan, met wie heb je gespeeld, wat heb je verteld over het weekend, hoe gaat het dan op het speelplein?" probeert de ouder nog.

En het kind zegt: "Weet ik niet meer". Aan de ouder de inschatting of het kind gewoon met rust gelaten wil worden of dat er echt iets aan de hand is, waarover het kind geheimhouding moet/ wil houden.

Trekken wij nu de vergelijking met hoe er in de media omgegaan wordt met volwassenen, dan zie ik dezelfde, laat ik het "bezorgdheid" noemen naar talkshowgasten. Onder het mom van "geheimen uiten is gezond", wordt er zonder enige consideratie met een innerlijk leven dat beschermd dient te worden, doorgezaagd en doorgevraagd over intieme onderdelen van iemands leven.

En iedereen heeft een onstilbaar verlangen om "gezien" te worden, of dat nu door de ouders is of door een publiek, en wij laten ons zien in het licht van de studio. En het publiek ervaart een gevoel van macht omdat het verborgene aan het licht is gebracht en we de illusie hebben dat we de persoon in kwestie beter kennen en zelfs geholpen hebben.

Ik blijf het gevoel hebben dat mensen in de val worden gelokt, dat er iets gestolen wordt van mensen, zoals vroeger een foto maken, het gevaar in zich droeg dat de fotograaf je ziel steelde, zo dragen alle interfaces die je helpen te praten in het donker dit gevaar in zich, ook al zijn ze er om je te "helpen". Het verwarrende is natuurlijk dat ze ook echt helpen soms, zeker bij verstikkende geheimen. Steeds weer legaliseren de ernstige problemen het gebruik van allerlei interfaces, maar de kleine geheimen die ons het gevoel van innerlijke ruimte geven leggen het loodje daarbij.

Zoals de biecht vroeger mensen af en toe een gevoel van verlichting kon geven, zo gaf het ook vele mensen, met name kinderen een verstikkend gevoel van moéten opbiechten, en dus het slecht moeten maken van kleine geheimen. Ik hoor altijd meer verhalen over hoe benauwend het biechten was, dan over hoe het je kon helpen.

Net als het gebruik van foto en video, de ervaring die je wilde vastleggen verandert, en je de ervaring niet meer kan beleven, maar je hem vastlegt. Er zit een soort kramp bij.

Met onze film Broos wilden we vertellen over dit fenomeen. De vrijheid en de kramp die er ontstaat als er middels een video een familiegeheim onthuld wordt. Ons inziens ging het over het verschil tussen moéten zwijgen en zélf kiezen om te zwijgen. Ofwel over het verschil tussen privacy en geheimhouding.

Wat zijn nu de verschillen hiertussen?

Basisverschil is dat het geheim de relatie " maakt", terwijl privacy de relatie juist onmogelijk maakt.

Een geheim houdt een heel systeem bij elkaar: geheime bondgenootschappen, breuken, wie is "in" wie is "uit", wie is dichtbij en wie verder af, wie weet het geheim en wie niet en welk effect heeft dat op de relaties?

Privacy is een weigering om een relatie aan te gaan(behoudens intimi natuurlijk).

Geheimen zijn specifiek, gaan over iets, privacy heeft op zichzelf geen inhoud, maar ontstaat uit de behoefte aan innerlijke ruimte.

Geheimhouding heeft te maken met een taalspel, codes, manieren van praten, terwijl privacy tegenover vreemdelingen een vorm van non-communicatie is.

Privacy is een recht, geheimhouding niet, ook al heb je staatsgeheimen en beroepsgeheimen, je kunt geen recht op geheimhouding claimen.

Grappig genoeg zou je kunnen concluderen dat voor de ander, de privacy bedreigender is dan het geheim van iemand, omdat je met de privacy van iemand eigenlijk niets te maken hebt en met het geheim van de ander alles.

Als je deze verschillen bekijkt in een klein systeem als een familie, zie je hoe onwaarschijnlijk veel misverstanden er ontstaan door de vermenging van deze twee begrippen.

Hoe bedreigend iemands privacy kan zijn, omdat je je buitengesloten kan voelen, hoe verwoestend de invloed van geheimen kunnen zijn zowel binnen het gezin zelf als naar buiten toe. Hoe ze beiden gebruikt worden om de machtsverhoudingen in een gezin te bestendigen dan wel te veranderen. Maar ook gebruikt worden omwille van de liefde, hetgeen het nog gecompliceerder maakt." Als je van ons houdt, vertel je dit niet buiten de deur". " dit is ons geheim, jij bent speciaal", " het lijkt me beter dit niet te vertellen aan haar, het zou haar pijn doen en ik houd van haar" en ga zo maar verder.

Maar ook het eindeloos vragen waar iemand aan denkt, hoe iemand zich voelt, waar iemand was, is een uiting van zowel het schenden van privacy als het laten merken dat je van iemand houdt en betrokken bent. Als je niets zou vragen, wordt dat maar al te gauw ervaren als geen aandacht krijgen, geen werkelijke interesse hebben in de ander. En komen we weer op het vreselijke gevoel uit van " niet gezien worden".

In dit pandemonium van geheimen en privacy, binnenin een gezin, wordt de plaats van het "mooie geheim", van de vijfjarige a snel gecorrumpeerd door alle machtsverhoudingen. Het gevoel van identiteit, van anders willen zijn dan de rest, je onderscheiden, zal eerder bevochten moeten worden dan in stilte beleefd en ervaren te worden. Ik denk ook dat- helaas- het gevoel van identiteit ervaren van een innerlijke wereld door het " mooie" geheim, maar al te vaak misbruikt wordt door ouderen en ze het terugspiegelen naar het kind als iets negatiefs. Het kind is a-sociaal, arrogant, egoïstisch, stijfkoppig, of wereldvreemd. Maar ook broertjes en zusjes zullen inbreuk willen maken op de privacy van elkaar. Het lijkt soms alsof, wanneer een zusje meer ruimte inneemt, jij een stuk van je ruimte moet inleveren, en dan is een ultiem wapen natuurlijk het kapot maken, of openbaar maken van een klein geheim, de geheime plek, het geheime dagboek, de geliefde foto.

Ook seksuele geheimen in het gezin geven , naast de ellende die het op kan leveren, een ervaring van " speciaal" zijn, een eigen plaats hebben, gezien worden, het relationele aspect van geheimhouding. En een kind geeft dan maar al te snel zijn recht op privacy op, om te overleven. Ik zag laatst een film waarin een vrouw enorm leed onder het "niet gezien" worden door haar vader, omdat hij met haar twee zusjes wél incest pleegde en met haar niet. Zij voelde dat ze geen deel had aan het geheim dat de vader deelde met haar twee zusjes, en ging zo ver dat ze zich steeds aanbood aan de vader, die haar keer op keer afwees. Deze vrouw ging zich totaal onaantrekkelijk en niet gewenst voelen. Hoe pijnlijk ook, liever deel van het geheim zijn, dan alleen buiten de groep vallen.

Kortom het hele gebied van geheimen en privacy, wordt een soort moerassige smeltdrap waarin je probeert te overleven in je eentje en als lid van de groep.

Ik denk dat iedereen op de een of andere manier trouw wil blijven aan het mooie geheim van de vijfjarige, de ontdekking van de innerlijke wereld.

Hierboven werd beschreven hoe moeilijk dit is vol te houden in een gezin. Er zijn echter ook andere situaties denkbaar:

Namelijk dat volwassenen samen met kinderen, de wereld van het geheim, kunnen creëren en ontdekken. Het geheim, als samenspanning tegen de rest van de wereld Niet vanuit het innerlijk, maar van buitenaf. Je schept a.h.w. een extra wereld naast de gewone wereld. Een voorbeeld dat Levering en Manen geven in hun boek is een verhaal van Maarten van het Hart: de vader die een volkstuin heeft waarop hij een bord heeft geplaatst met de tekst: "Buitenland". Als het gezin, na het weekend terugkomt in de gewone wereld en mensen vragen waar ze geweest zijn, zegt het gezin" Naar het Buitenland"., en de kinderen voelen de opwinding van dit samen gedragen geheim.

Een ander voorbeeld hiervan is de film: "La vita é bella", waar de vader naast de wereld, of liever in de wereld van Auschwitz, een hele nieuwe wereld schept voor zijn zoontje zodat hij de gruwelijke werkelijkheid als een spannend spel gaat zien. Een ode aan de kwaliteit van het kleine geheim dat de overlevingskracht in zich draagt, zelfs in een grote boze wereld.

Het is dan ook begrijpelijk dat we een ambivalente houding hebben naar Geheimen en de twee gebieden waarin ze opereren, in het Engels zo prachtig klinkend secrecy and privacy. In het Nederlands de gebieden van de geheimhouding en de privacy.

Enerzijds kunnen ze ons prachtige nieuwe werelden doen ontsluiten, anderzijds kunnen ze onze ruimte verstikken en kleiner maken met hun giftige inhoud.

Als één en dezelfde ouder dit beide doet voor een kind, moet dit hoogst verwarrend zijn, en in het ergste geval van de geliefde kindervriend die ook het kind misbruikt voor zijn of haar eigen behoeften of driften zelfs catastrofaal

Zowel in grote dingen als het verzwijgen of verdraaien van familiegeschiedenissen of het moeten zwijgen over incest of verslaving, als in kleine dingen als het geheimhouden van cadeautjes of het moeten zwijgen naar buiten toe over dingen in het gezin. De dubbele boodschappen die wij kinderen hierin geven zijn voor hen onontwarbaar.

Hier kom ik weer terug op het motto van:" life is not a problem to be solved, but a mystery to be lived".

Er is een groot gevaar dat we geheimen alleen nog maar als problemen gaan zien, wat ze vaak ook zijn. Er is naast het geheim als probleem ook het geheim als mysterie.

Problemen zijn er om opgelost te worden, mysteries zijn er om beleefd te worden, en moeten we juist niet willen op lossen maar laten bestaan.

De vraag naar de zin van het leven is geen probleem dat kan worden opgelost maar een mysterie dat geleefd wordt.

De openheid die er deze eeuw is ontstaan, en de media die deze openheid uitdragen, zijn in die zin een schijnopenheid. Men pretendeert vaak op televisie ruimte te geven aan mensen om met hun problemen, hun geheimen, naar " buiten" te laten komen, maar gaat totaal voorbij aan de ruimte die men terzelfder tijd daarmee afpakt van de mensen, de innerlijke ruimte, en het daarbijbehorende gevoel een individu te zijn. Hetzelfde geldt voor de massamedia die ons willen laten geloven dat ze de wereld groter maken voor ons, terwijl ze met dezelfde kracht ons innerlijke zelfbeeld kleiner maken.

Er is een illusie geschapen dat we met de hele wereld kunnen communiceren, en alles kunnen vinden via het internet, de hele wereld bij ons thuis kunnen ontvangen via de televisie en de telefoon, onze hele jeugd kunnen terugzien op de video, onze herinneringen kunnen vastleggen via het alfabet en de dozen foto’s, in het reine kunnen komen met verbroken relaties via talkshows, maar het werkelijke geheim van het leven is natuurlijk dat het een geheim is, een mysterie.

Te vaak denken mensen een levenlang dat hun bestaan een centraal geheim bevat dat onthuld moet worden wil het leven zin hebben. Hier wordt door commercie, religie en media maar al te graag op ingespeeld. Geheimen doen het goed op het moment, in de literatuur zijn het echte cashcows als je kijkt naar biografieën van de Dianaas en de Monicaas.

Maar naast deze, misschien wat obligate kritiek, zie ik ook een tendens naar de andere kant. Juist door de nieuwe media, en de computergames zie ik hoe kinderen op een andere manier met geheimen leren omgaan. De gezelschapsspelletjes van vroeger hadden duidelijke spelregels en op het einde kon je winnen of verliezen. Veel computerspelen gaan er nu juist over om uit te vinden wat de spelregels zijn, en hoe je in verschillende werelden kunt komen, en niet het er komen is het belangrijkste maar de wegen ernaar toe uit te vinden is het spel. Je geeft ze een databank vol chaos en geheimen en ze moeten hun weg erin vinden. Douglas Rushkopf noemt ze de Children of Chaos, ofwel de screenagers-generatie, en heeft de hoop dat zij veel autonomer kunnen omgaan met de subtiele regels onder de chaos, dan wij die van een autoriteit van buitenaf de grovere regels en handleidingen kregen om met de chaos om te gaan van het leven.

Ook in films zie ik een verschuiving van het simpele the good guys en the bad guys naar een beschrijving van de complexiteit van het systeem van verschillende waarheden naast elkaar.

Was incest eerst een onbesproken geheim, toen kwamen de talkshows erover en de beerput ging open, vervolgens de films waarbij de dader werd gestraft en het slachtoffer leed, en nu is er een film als "Festen", een juweel van complexiteit, waar de onthulling van het geheim niet tot een versimpeling leidt en een politiek correcte stellingname, maar een complexiteit laat zien van familieleven zonder expliciete stellingname, zonder oplossing van het probleem, en met een verbijsterende openheid naar het leven zelf, dat doorgaat en niet stopt na de onthulling van een geheim.

Het zou mooi zijn als het steeds maar complexer worden van de wereld, niet langer als een probleem wordt gezien, maar als een mysterie. Het is aan opvoeders, in de breedste zin, om hun kinderen hierin te initiëren. Dit betekent ook dat er naar mijn mening een nieuw vak zou moeten komen op scholen, dat inhoudelijk ingaat op hoe de massamedia werken, en hoe je je daartoe kan verhouden als autonoom iemand.

Kinderen enerzijds leren over de geheimen, zoals dat nieuws gekocht wordt, en dus niet persé waar hoeft te zijn, en anderzijds ze met rust te laten en ruimte te bieden om op een poëtische manier met het leven kennis te maken, omdat poëzie met name de geheimen waartoe ze toegang verschaft niet oplost, maar ze juist laat bestaan.

In die zin verwacht ik ook een ontwikkeling in de nieuwe media en hun bijbehorende interfaces op dit gebied. De poëtische waarde van het Internet, de digitale video- en audiocultuur is een nog bijna onontgonnen terrein. Het is aan de kunstenaars in deze media gegeven om naast het informatieve, controlerende karakter, een nieuwe intieme poëtische waarde te gaan vormgeving. Ook computers hebben de mogelijkheid mensen weer in contact te brengen met het "mooie" geheim van de vijfjarigen. Ook computers kunnen bijdragen aan een rijk innerlijk leven en zijn in die zin meer als een efficiënt gebruiksmiddel.

Met Broos, hebben we geprobeerd te laten zien hoe een geheim op verschillende manieren inwerkt op verschillende personen. De één wil alles open, de ander alles bedekken, weer een ander gaat zelf verzinnen. Het gaat er niet om wat het geheim ís, maar wat het geheim doet. Het gaat er ook niet om wie gelijk heeft, maar dat er verschillende waarheden bestaan naast elkaar in een gezin, en dat dit nu eenmaal zo is. En dat er een enorme verwarring bestaat over mooie geheimen en destructieve geheimen. Door het geheim niet expliciet te maken hoopten we dat het publiek zich ging identificeren met het mechanisme rondom familiegeheimen, en niet op het probleem zelf. Mensen herkenden zich dan ook, bleek later, vanuit geheel andere familiegeheimen: van overspel, tot dubbellevens van de ouders, incest, maar ook tweede generatieproblematiek, zowel van de Joodse zijde als van de NSB-zijde.

Verder wilden we laten zien, hoe moeilijk het is om een privé-leven te hebben in een gezin, omdat het soms wel lijkt dat ieder stukje wat je voor jezelf claimt, afgenomen wordt van, of bevochten moet worden op, een ander. Het gezin, als geen ander, is een systeem waarin dit hele krachtenveld op elkaar inwerkt, waarin je de basisregels leert, waar je later afstand van neemt of niet. Maar ook al neem je afstand, zodra je bij elkaar zit, zit je er weer in. In de film De Godfather wordt dit al zo treffend verwoord:" Everytime you think you are out, they pull you back in".

In breder zin geldt dit sowieso voor geheimen, of ze nu constructief zijn of destructief.

" Everytime you think you are out, they pull you back in". Soms is dat fijn, en soms doet dat pijn, such is life.

(c) Maartje Nevejan, Maart 1999

Bronnen:
Secrets in families and family therapie Evan Imber Black
Klein Geheim Bas Levering, Max van Manen
Secrets in the family Lily Pincus, Christopher Dare
Children of Chaos Douglas Rushkopf
De magische wereld van het kind Selma H. Fraiberg
CD-rom" Ik Woon Bij Mij" Mattmo & Maartje Nevejan Produkties

Korte outline 'Broos':
Stichting 'De Akteurs' speelt Broos: een eenvoudig verhaal. Vijf zussen bereiden het 40 jarig huwlijksfeest van hun ouders voor. Wat gaan ze doen en waar hebben ze het (niet)over? Een gezin, er is een geheim. Het geeft je kans te onderscheiden. Je te verbinden. Of vertroebelt het en verstikt het je? Hoe een eigen leven te hebben binnen de afspraken van het gezin? Door geheimen te bewaken of de openbaarheid te trotseren? Wanner de krachten zich bundelen komt het tot een broos samenzijn, of ontaardt het in oorlog.